Yıllar evvel, küresel enerji dinamiklerindeki değişim ve Türkiye’nin bu bağlamdaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, genellikle karşımızda dikkatli bir sessizlik bulunmaktaydı. O zamanlar Ulusal Kanal’da gerçekleştirilen “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkemizin geleceği adına bir sorumluluk üstlenme çabasıydı. Bugün ise TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana gösterdiği özen, konunun artık somut bir temele oturduğunu ifade etmektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin ortaya koyduğu sorumluluğu, vatanseverliğin gerektirdiği sabrı ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani yükümlülüğü göz önünde bulundurarak, savunma sanayii perspektifinden detaylı bir biçimde incelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji stratejileri, fosil yakıtların azalma eğilimi ve jeopolitik kaygıların tetiklediği arz güvenliği açısından köklü değişimler yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerjiler önemli olsa da, modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların gereksinimleri olan kesintisiz “baz yük” enerjisini sağlamakta yetersiz kalmaktadır. İşte bu temel gereklilik, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine almaktadır.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik durumlar ve stratejik bağımsızlık gereksinimleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde kayda değer bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025 yarısında 10 milyar doları aşan ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme yeteneğimizin ne kadar arttığını gözler önüne sermektedir. Ancak bu dev iş gücü; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri gibi yoğun enerji tüketen tesislerin elektrik ve ısı taleplerini eşi benzeri görülmemiş seviyelere taşımaktadır.

Sektörel enerji tüketimini rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini kavramak açısından önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık enerji tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) düzeyindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı kat kat geçtiği, MKE ve ROKETSAN gibi kurumların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunluk gerektirdiği aşikârdır. Türk Savunma Sanayisinin toplam güç tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel kaynaklardan, ulusal şebeke üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar ya da elektromanyetik darbe senaryoları gibi durumlarda telafisi mümkün olmayan riskler taşımaktadır. Bu problemi çözmenin tek yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” kurmaktır. Bu mikroşebekenin kalbi de hiç kuşkusuz toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah üretiminde kullanılmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan bir stratejik hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde tespit edilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin kaynaklarını barındıran ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) tarafından sağlanan verilere göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesinde tespit edilen rezerv miktarı 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş çapta yaptıkları jeolojik öngörülerde, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine tekabül ettiğini belirtmişlerdir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahiptir. Bu toprakların altında yatan zenginlik, yalnızca bir lütuf değil, onu işleyecek olan bilimsel yetkinliği gösterme sorumluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanımının sağlanabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtı kullanmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron yutarak Toryum-233’e dönüşür, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde bir başka beta bozunumu ile bölünebilen (fissile) Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük savunucusu, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın öncülüğünü yürüttüğü “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak formüle edilmiştir. Bu sistem, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demetinin reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarpmasıyla yoğun bir nötron akışı üretilir ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Bu sistemin en çarpıcı yanı, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmaktadır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizi bir hüzün kaplıyor. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya doğru yola çıkarken yaşadığı şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun yıllar belirsizliğe sürüklemiş, burada gerçekleşecek bilimsel atılımları durdurmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştüren nadir bilim insanlarımızdandı.

Sonrasında eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arka planında sabotaj ihtimalini, Türkiye’nin nükleer güç olmasını arzulamayan bazı güçlerin müdahalesini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye sahip olduğu için hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık Hocamızın bu heyecanlı haykırışı, zaman geçse bile aklımızdan çıkmamaktadır. Bu konu,